Ихтилот косибә дуст вә парчо. Һәчи әдәбүрүт рәвајәт сохдә ки, парчој ән јә мәмләкәтә ә гәд рәԧијәтү јә сугдә дуст дәбирә. И сугдә дуст ән парчорә әз вор-дүвләт ԧилом әри зиндәҝуни чү ҝәрәк буҝә кәм-биш бирәнбу. Ән кәлә вор-дүвләтү бу Худо дорә бәхш – әгүл вә мүдрикүјү. Парчо ә дүлтәнҝи бирә вәхтһој хүштә һорој мизә и дуст хүштәрә, ә урово дәрдивиҹори мисохт, мәсләħәт мәҝүрд. Оморәни рӱзһо ҝирошдәни ә хунәј парчо кәлә гиноглуги бирә. Ә и гиноглуги парчо и сугдә дустләј хүштәрәш һорој зәрәни. И дуст хуб данусдәнбу ки, ә хунәј парчо гиногһо ә чүтарзи пој-бәхшәјишәво рафтәнүтҝә. Амбар бини-вәҝи сохтәни, ҝуҹу буравһо вә ә парчо лојиг бәхшәјиш нәс офтә. Вәхүшдәни рафдәни ә ки јә уста, сифариш дорәни сә донә јә ҹиро чи. Вә и чиһорә һәркирә донәрәни ә јә тәбәг. Сәр тәбәгһорә хуб дәҝүрдәни вә рафтәни ә хунәј парчо. Парчо дуст хүштәрә ә гәд гиногһо дирә амбар шор бирәни. Ә мәҹлис амбарә гиногһо добу. Һәр кәс ә нуботәво оморә, ә парчо сәр зәрә вә бәхшәјиш хүштәрә әдәбүрүт тәгдим сохтә. Парчош ә бәхәјишһо дәниширә ә гиногһо разијәти хүштәрә имбурбунд. Оморәни нубот расирәни ә дуст парчо. Дустә ә сә тәбәг бәхшәјишәво дирә ә сифәт парчо вәшәг вороморә, шори сохтә. Сәр тәбәгһорә вәҝүрдәнки, әз сифәт парчо у вәшәг шорији вир бирә вә тутгуни оморә. Ә јә мүәммарәво ә рӱј дуст дәниширәни вә нәзәрһојү һәчи дан ки әдәбу пүрсирә: “- И чүни тү әримә овурдәј?” Ә ԧәрәј гиногһош ҝудмәҝуд офторә ә дү-јәкирәво пичә-пич сохдәнүт. Парчо гејз хүштәрә пәħәнү сохтә пүрсирәни: - И чүни? Мә ә сәр нә офдорүм? - Парчо сог ҝәрдо. Имрӱз әришму амбарә бәхшәјишһој сүрхи, ләли- ҹовоһирәти омори. Мә данусдәнүм ки, ишму әз вор-дүвләт ә у чиһо һич мүħтоҹ нисдит. Мә әришму әз ħикмәтһој ԧилом јә бәхшәјиш овурдәм. Парчо ә тәбәгһо һә дәниширәни јә кор ә сәр нәс офдорә. Пүрсирәни: - Мә ҝәнә һичиш нәварасирүм. Мәрә оҝоһ сох. - Парчо сог ҝәрдо. Ә инҹо сә донә әз ҝипс гүч бирә кәллә инсони әдәјт дирә. Ә бинәј һәрки јә чүпиш һисди. Вәҝирит и чүпһорә ҹәħти сохит ә ҝуш һәр кәллә вогунит. Парчорә ә и ҝофһо һәчи мәрәг оморәни ки, әз ҹиҝәј хүштә вәхишдәни оморәни ә ки тәбәгһо. Ә јәкимүн тәбәг һә ҹәħти кәширәни, чүпә нә ә ҝуш расти, нә ә чәпи насдә дәшәндә. Ә дүјимүн тәбәг чүпә ә јә ҝуш дәшәндәни, чүп оморәни әз у ҝушиҝә вәдироморә. Ә сәјимүн тәбәг тәфәԧәт нәбисдо, чүпә ә комини ҝуш дәшәнҝә дарафдәни домундә. И корһорә дирә бәгдә парчо пүрсирәни: - И һикмәттүрә мәрә ә сәр вәнҝән. - Парчо сог ҝәрдо. Тү һәр рӱз ә инсонһорәво ә мүнасибәт дәри. Ә гәд ән и инсонһо ә хосијәт вә гобилијәт үшү ҝиро тәфәԧәтлүјә одомиһо дирәнит. Уһорә ә сә дәстә имбу бәхш сохтә. Јәкимүн диритһо кәллә әдәј бурбундә у одомиһорә ки, чәндгәдәр ҝоф ҝуфдириҝәш ә мувәħ ән у нәс дарафдә. И кутәсәрә одомини. Дүјимүн винирәјтһо кәллә бурбундәни у одомирә ки, ҝофә әз јә ҝуш мәҝүрү әз и ҝушиҝә рәħо мидү. И бивәҹә одомини. Сәјимүн, диггәт ишмурә ҹәлб сохтиһо, ҝофә јәболәј шинирә вә бејин дәбәрдә. И фәһмлү, дәрклү, шүурлүјә одомини. И ҝофһорә шинирә, ә сифәт парчо хәндә воҝоштәни, әз и һикмәт амбар хош оморәни јүрә вә дустә ә нәзники хүштә ҹиҝә дорә нүшундәни. Гиногһорәш әз и ихтилот хош оморәни вә ә и гиноглуги ихтилот амбардәки әз очуг бирәји ән и һикмәт рафдә. Һикмәт чү ҝофи? – һикмәт һисти мүдрикә ҝоф, дорунә фикир, дорунә мәԧно. Һикмәт имбу ҝуфтирә һисти хубә кәлмә, иборә, уҝутлүјә ҝофһо. Һикмәт һисти ә мәҹози мәԧно сӱр дәријә чи, әсрар, мүәмма. Ә гәдимиһо ԧилмһој фәлсәфә, тәбиәтә ԧилмһој һикмәти ҝуфтирәт. PS: Әҝәр ә јә мәҹлис ҝоф ҝуји, һикмәт ҝофтүрә ә сәр нә офдорүтҝә, миданү бирә әз унҹо хололуши вәҝири. Хуби уну ки, әлħәмтүрә хәрҹ нәсохи, сәснәкү нүши вә саламат бурај.
Читайте также
Все материалы рубрики
Мәһ Нисон вә Ҝовҝил Мәрә имруз войистәни ҝоф сохум йә кәм ә товун зувун иму вә йә кәмиҝә ә товун ԧәдәтһой мәһ Нисон, коминиһо ки ә ҹиҝә овурдә оморәнбу ә диһ Гүбә иҹмой ҹуһури. Ә товун зувун ҹуһури әдәйм амбара ҝофһо шинирә; кимиһо әдәй ҝуфтирә и корә тә әхир ниимбу ә сәр бәрдә, дир-зу зувун вир имбу. Амбартәкиһо әдәй ҝуфтирә ә чәтиниһо нә дәниширә зувунә доштә ҝәрәки, зувун ҹуһури вир бистоҝә етнос ҹуһуриш вир имбу. Имруз иму бүтүн гувот имурә бийо дим и зувунә дорим вә ә зувун ҝиро етнос ҹуһуримурәш дорим. Ә галути бирәнки чин сүфтә иму ә хориһой Бабили(Мидийә - Модай) ә зувун ԧәрәмийи мейл дорәйм. Әз ерайму 550 сал пишо парчой Парәс(Ирон) Кир(Күреш) хориһой Модайә зәбт сохтә бәгдә у йәһудиһой Бабилирә амбара имтийазһо дорәбу. Ниданим ҝуфтирә ки йәһудиһой Модай һә ә йә ҹиҝә гәрор ҝүрдәбүрүт нүштә. Нәԧ. Уһо ә кәлә хори парчойәти фарсһо лов бирәт вә зувун ән уһорә әри хүштә зувун гәдхунәйи-кучәйирә хуно вәҝүрдәт. Әнҹәг, чүтарз дирәнимҝә ки, тә имрӱзинә вәхтиш йәһудиһой Ирон софә зувун дәдәйи - ивритирә әз йәр нә вәдәшәндәт, урә әз нәсил ә нәсил дорәт, динә, ԧәдәтһорә дошдәт. Әз йәһудиһой Ирони йә чәнд ҹиро етносһой йәһудиһи ԧәмәл омори: ҹуһур, бухәрәйи, әбрәйили, ләхлухи, ħуди, парси, әфгони, вә с. Иму ә зувун имурәво әз и етносһо йәкиним. Ә зувун ҹуһурирәво ә нәзники 2000 салинә тарих иму бәстәйи. Әҝәр и зувун вир бистоҝә иму ә дәсти дәс имурәво әз сәр ән и тарих иму хит микәшим вә шывдоһойму ә гәд кәлә кифләт етносһой йәһудийи ҹиҝәй хүштәрә ниданүт офтә. Мидану бирә ки, бәлкәмиш йә чәнд етнос ә гәд хәрәбәйиһой ҝурундә тарих вир бирәт вәдәрафдәт. Әҝәр бәбә-кәләбәбәһойму имурә тә имрӱз йә етносә хуно дошдәт вәдирәвундәтҝә, бийо даним ки и ә чүтарзи гурбуниһо вә мәгбуниһорәво, ә чәтини вә мүħнәтиһорәво ә сәр омори. Бийо ки, имоһой иму ә әзини ԧәсәнтә дүврон и дүһозорсали тарих етнос имурә вир сохим? Әри чү? Тә имрӱз ә ҹиҝә омориһо, имрӱзи вә ҝәләҹәги тәдбирһойму мәгсәд үшү уни ки, хәлг имурә ә и кор амбартә даним ҹәлб сохтә. Әри әни кор, әри диҝәр ҝорһойҝә ә хәлг хүштә дәс кумәки расундәниһо гәдүрданә кукһой хәлг имурә Худо борухо сохо, корһошүрә овондлү сохо. Имуш ә һистиһо боҹоруг имурәво бийо ә уһо вә хәлг иму кумәк бошим. Ҹуһурһо ә битәв ән и тарих әз зивистә диһһой хүштә гуй вә дидәрҝин бирәт, бирә-нәбирәй хүштәрә шәндәт вирихдәт, ҹун хилос сохдәт вә мәҹбур бирәт ә дәс нәрасирәниһо догһо мәскән ҝурдәт, зивисдәт. Урәш ҝуйим ки, һәммәрә имкон нә бири әри вирихтә, әгибәт ән уһо ә иму хуб мәԧлүми. Ә товун тарих иму бәԧзи фактһорә әз шинирәһойму вәҝурдәнимҝә, амбардәки мәԧлүмотһорә әдәйм әз мәнбәһой үзҝә зувунһойҝә вәҝүрдә. Мәҝәр һәлә имоһойиш оморә вәхтү нәрасири ки, тарихчи алимһойму, әдиб вә әдәбийатшүнасһойму ә йә ҹиҝә кӱра бошут, ә пишой хүштә мәгсәд бинүт әри ә зувун ҹуһури йә хубә китоб тарих ҹуһури, әри ԧәйилһойму, ә ԧәрә бийорут? Әлбәтки миданүт. Ә гиргиниһо, мәħрумийәтиһо, чәтиниһо нәдәниширә ҹуһурһойму ԧәдәтһой динирә һәмишә ҝүрдәт, ә ҹиҝә овурдәт, һәлә сәрзийоди миԧидһорә, шориһорә, зиндәҝуни хүштәрә дийәштәш әри мәԧнолү сохтә ә зивистә диһ хүштә таза ԧәдәтһош ә ԧәрә овурдәт. Имоһой ә ихтийоришмурәво войистә йә кәм әз ԧәдәтһой мәһ Нисон ән диһ ҹуһурһой Гүбә әришму ихтилот сохум. Дузи, у ԧәдәтһо әз ԧәмәл оморә рӱз хүштә тә имрӱз, дүврон дәҝиш бирә-бирә үшүш дәҝиш бирәт вә бәԧзи әнуһорә ә имрӱзи зомонә әвәлиһорә хуно ә ҹиҝә овурдә мүмкүн нисти. Һәр хунәй ҹуһур әри мәһ Нисону чүтарз ħәзүр имбисторут? Ә вәхт колхуз һәр хунәй колхузчирә әз әрзогһой колхуз бәхш дорәнбүрүт. Әз у бәхшһо йәки ҝәндүм бирәнбу. Әз гәд әну ҝәндүм мивиҹирүт, мидошдүт әри нисонуйи ә ҹиро гоб – ә кәндү. Пишой мәһ нисону и ҝәндүмә имбәрдүт ә йәсийов. Йәсийов имурә сә чум тәкнә(корыто) бу. Пишой нисону и тәкнәһорә тәмиз мисохдут, мишушдут вә сәнгһошүрәш(йәсиһорә - жернова) хуб чичәк мизәрүт, минорүт ħәзүр әри орд миԧиди кәширә. Әзи совойи 5-6 кило ҝәндүм нисонуйирә орд микәшүрүт вә мәчирүт ә гирог ки, бил дүл сокит бу ки, әз ħәмиси ә унҹо һичиш нәдәмунди. Орд нисонуйирәш мәчүрүт ә тәмизә чәйтәнһо, мидошдүт ә хүшҝә ҹиҝә. Пишой миԧид нәдәниш ки, һәм фасад, һәмиҝә гәд хунә тәмиз имбистоҝәш, ħүкмән мийосдүт уһорә ҝүл-ҝилов сохтә, ранҝ зәрә. Әри һәммә ԧәйилһо бәхшиш нисонуйи – таза бош-палтар, мәħс вә с. ħүкмән мийост восторә оморә. Ә хунә дәриһо һолов-гилифәрә имбәрдүт ә никәрә ә билогһо мишушдут мийовурдут вә уһорә мәԧәлүмәй миԧид ә хори мидәшәндүт. Һәр хунәрә әз гоб-гиҹог шири-ҝушти совойи әри нисонуйиш ҹиро дәст гобһо имбисто. Гобһој мүсирә: - гәзгуһо, синиһо, тәшт, сову, ҝәфҝирһо, чүклә-кәлә ләгәһо вә с. һәр сал мишушдүт, имбәрдүт әки гәләйчиһо, гәләй мидорүт. Гобһо әз гәләйчи оморә бәгдә уһорә ә кәлә лоҝонһо ә хокистәрово мидушундүт, мишушдүт вә имбәрдүт ә никәрә әри һоголә(кошир) сохтә. Чүтарз? Ә гирогһой никәрә йә чим лугонди фирәһә чоләкиһо вәкәндәнбүрүт вә ә һәммәй ән и ҹиҝәһо әз гәд гум палаша ов гүл мизә мәдиромо. Ә һәчирәво билогһо ԧәмәл овурдәнбүрүт. Ә хори ән и билогһо хүрдә сипирә сәнгләһо(диглә) мидәчүрүт вә әз гәләй оморә гобһорә ә гәд ән и билогһо ов мизәрүт, мийовурдүт ә хунә, әри нисонуйи ħәзүр бирә ҹиҝә уһорә мидошдүт. Әри миԧид йә ħофтә мундә сәр миҝүрдүт мәсо(гогол нисонуйи) бурҹундә. Сә-чор кифләт ә йәки кӱра имбисторут ә йә хунә, һәр кәс гәдәр орд хүштәрә мийовурдүт. Мәрдһо ә һоголә бирә гобһо әз билог оморә палаша овәво хәмирә ә муҹ мийовурдүт, хүрдә тикәһо имбӱрүрүт мидорүт әри войәрдә. Ҹойилә ԧәйилһо, ҝәдәһо-духтәрһо булулә гогол войәрдәнбүрүт, йәки гоголә нәхч мизә, йәкийҝә уһорә ә тәбәг ә сәр тәнү имбәрд. Ә сәр тәнү зәнһо ә нуботәво гоголһорә имбурҹундүт. Һәлә умоһойһо ҹуһурһойму бурҹундәнбуһо булулә гоголһой нисонуйирә исәԧәт матсай шмурәйи ҝуфтирәнүт. Һәр сал мәһ Нисон расирәнки ә дәр-мәħәләһой иҹмоһой ҹуһури әри ԧәйилһош йә вүсәт, фәалийәт вәди имбисто. Тунгол васалирә әри вәнорә, ԧәйилһой һәр мәħәлә әз нуҝмәһ хәйли әвәл ә вишә мурафдүт; һүзүм, шох-шулох вәчирә мийовурдүт. Шәв нуҝмә Һәр мәħәлә тунгол мидоҝосунд вә ԧәйилһо ә пәсә-пишой тунгол кӱрә имбисторут вә әри таза сал Тиройи хубә ловоһо михосдүт. Ә лүвәħ ԧиврийи ә мәһ Нисонәво васал дироморә. Михундут: Һә имисали, һә имисали, имишәв кәкүл(сәр-начало) васали. Һә имисали, һә имисали, шорә рӱзһой Худә ә васали. Һә имисали, һә имисали, хубо нийәтһой Худо әри имисали. Һә имисали, һә имисали әхир чәтиниһойму һә имисали. вә саир... И ҹиро ловоһорә хүштәни ԧәйилһо бәнд мисохдүт, михундут. Тунгол варастә бәгдә ә һәр хунә әз кузһой аташ тунголи имбәрдүт вә ә тов хунә мидокундүт. Әхири шобот пишой Нисонуйирә – Шоботә ҝодулә йә кәлә миԧидә хуно миҝировундүт. Мәԧәлүмәй миԧид ԧәйилһо таза бош-палтар хүштәрә вокундә, ҝейинмиш ҝәҹинмиш бирә мәдәрафдүт ә пишвоз йәки әри дү йәкирә имборокбу сохтә. ħофт рӱз Нисону әз сәр бирә бәгдә ә ħәштимүн рӱз(22 Нисон) шәħәнҝум миԧидә ә Ҝовҝил ҝуфтирәнүтһо ԧәдәтово ә рәħ мидокундүт. Шәв ә һәр хунә ә йә гоб орд, кишмиш мидокундут вә ә сәр зувун һәр кәс йә кәм орд мокундут вә ħәмисә ә ԧәрә мийовурдут. Чүни мәԧной “ҝовҝил”? Әз шинирәмһо вә әз ԧәйили ә йәрмә мундиһо рӱзһо чү миданүм ихтилот сохтә? Ә Тиройму нүвүстә омори ки Худо ҹәԧмәт хүштәрә әз хориһой Мисрәйим әз галути ә ҝовләйи вәдәбәрдәни вә и ҝовләйи ә сәрбәһәм оморәни ә мәһ хүшәһо(колос). Ә шон ән и ҝовләйи ә 22-јүм Нисон шәħәнҝум ҹойил-ҹувунһој ән диһ ҹуһурһо – ҝәдәһо-духтәрһо, нумҝүрдәхунһо, ԧәрүсħәтонһо ә јә бүсәтәво(порядок торжество) әз хунәһо вәдирәморә дәстә миҝүрдүт. И кор сәр миҝүрд әз мәħәләј күдүри вә мичаруст ә дәстәрави(шествие) ә тараф мәħәләј гәрчәји тә хориһој Ҝиснәдиһ. Әри чү тә хорихој Ҝиснәдиһ? Ә у хориһо нәрасирә колхуз ҹуһурһорә “зимизәħмәти” ҝуфтирә әкинһој тәхүли бирәнбу. У ки әз у мәħәләјҝәһош инсонһо мәдирәморүт ә дәстә гәриш имбисторүт, ә әхир и тәдбир ә јә кәлә дәстәрави мичаруст. Һәр сал ә и фӱрм у моһојинә әз Мисрәјим вәдәрафтәрә һәчи ә јәр овурдәнбүрүт. Пәс ҝоф “ҝофҝил” чүтарз ԧәмәл омо? Фикир дит, әз Мисрәйим ә тараф Ханаԧән, әз гәрб ә тараф шәрг, әз ԧәводәйи ә ҝил ҝовләйи. Күдүри мәħәлә суй зәрә оморәни ә Мисрәйим, Ҝиснәдиһ суй зәрә оморәни ә Ханаԧән. И кәлә дәстәрави имбисто суйзәрәй ән ҝовләйи ԧивриһо әз Мисрәйим. И ԧәдәтә нум норут дәстәрави “Ҝовләҝили”, јәԧәним ә тараф ҝовләји, зувунә ки әз ҝофә кутәħ сохтә хош оморә “Ҝовҝил”. Ә шон ән и ҝовләйи ки , бирәбу ә мәһ хушәһо, әз әкинһо йә дәстә хушә мичүрүт(әз пәсиһо ә ҹиҝәй әкинһо богһо дәшәндә бәгдә савзә мичүрүт) мийовурдүт ә хунә вә мидәшәндүт ә тов. Шәв ҝовҝил ә тов аташ нәс вәнорәнбүрүт. Дү-сә рӱз бәгдә и савзәһорә имбәрдүт ә кәлә шәхһой никәрәй Гудйол ов мидорүт. Дүврон вә ҹиҝәй зиндәҝуни ҹуһурһо дәҝиш бирә-бирә и ҹиро ԧәдәтһорә ә ҹиҝә овурдә йә чәтин вә йо һич мүмкүн нәс бирә. Ҝәрәки и ҹиро ихтилотһорә йә тарихә хуно әри шывдоһой ҹәԧмәт иму доштә. Никә салһо, шорә салһо әз сәр сохтә Худо рәħм хүштәрә кәм нә сохо әз сәр ҹәԧмәт хүштә! Худо ә рӱй Хори саламати овурдә ә ԧәрәй парчоһо шолуми вәнҝәно! Худо һәммәшмурә борухо сохо! Әри сабур вә диггәт ишму амбар сог бошит. Геник Исаков 24.04.2022