Мәһ Нисон вә Ҝовҝил Мәрә имруз войистәни ҝоф сохум йә кәм ә товун зувун иму вә йә ‎кәмиҝә ә товун ԧәдәтһой мәһ Нисон, коминиһо ки ә ҹиҝә овурдә ‎оморәнбу ә диһ Гүбә иҹмой ҹуһури. Ә товун зувун ҹуһури әдәйм ‎амбара ҝофһо шинирә; кимиһо әдәй ҝуфтирә и корә тә әхир ниимбу ә ‎сәр бәрдә, дир-зу зувун вир имбу. Амбартәкиһо әдәй ҝуфтирә ә ‎чәтиниһо нә дәниширә зувунә доштә ҝәрәки, зувун ҹуһури вир ‎бистоҝә етнос ҹуһуриш вир имбу. Имруз иму бүтүн гувот имурә ‎бийо дим и зувунә дорим вә ә зувун ҝиро етнос ҹуһуримурәш дорим.‎ ‎ Ә галути бирәнки чин сүфтә иму ә хориһой Бабили(Мидийә - ‎Модай) ә зувун ԧәрәмийи мейл дорәйм. Әз ерайму 550 сал пишо ‎парчой Парәс(Ирон) Кир(Күреш) хориһой Модайә зәбт сохтә бәгдә у ‎йәһудиһой Бабилирә амбара имтийазһо дорәбу. Ниданим ҝуфтирә ки ‎йәһудиһой Модай һә ә йә ҹиҝә гәрор ҝүрдәбүрүт нүштә. Нәԧ. Уһо ә ‎кәлә хори парчойәти фарсһо лов бирәт вә зувун ән уһорә әри хүштә ‎зувун гәдхунәйи-кучәйирә хуно вәҝүрдәт. Әнҹәг, чүтарз дирәнимҝә ‎ки, тә имрӱзинә вәхтиш йәһудиһой Ирон софә зувун дәдәйи - ‎ивритирә әз йәр нә вәдәшәндәт, урә әз нәсил ә нәсил дорәт, динә, ‎ԧәдәтһорә дошдәт. Әз йәһудиһой Ирони йә чәнд ҹиро етносһой ‎йәһудиһи ԧәмәл омори: ҹуһур, бухәрәйи, әбрәйили, ләхлухи, ħуди, ‎парси, әфгони, вә с. Иму ә зувун имурәво әз и етносһо йәкиним. Ә ‎зувун ҹуһурирәво ә нәзники 2000 салинә тарих иму бәстәйи. Әҝәр и ‎зувун вир бистоҝә иму ә дәсти дәс имурәво әз сәр ән и тарих иму хит ‎микәшим вә шывдоһойму ә гәд кәлә кифләт етносһой йәһудийи ‎ҹиҝәй хүштәрә ниданүт офтә. Мидану бирә ки, бәлкәмиш йә чәнд ‎етнос ә гәд хәрәбәйиһой ҝурундә тарих вир бирәт вәдәрафдәт. Әҝәр ‎бәбә-кәләбәбәһойму имурә тә имрӱз йә етносә хуно дошдәт ‎вәдирәвундәтҝә, бийо даним ки и ә чүтарзи гурбуниһо вә ‎мәгбуниһорәво, ә чәтини вә мүħнәтиһорәво ә сәр омори. Бийо ки, ‎имоһой иму ә әзини ԧәсәнтә дүврон и дүһозорсали тарих етнос имурә ‎вир сохим? Әри чү? Тә имрӱз ә ҹиҝә омориһо, имрӱзи вә ҝәләҹәги ‎тәдбирһойму мәгсәд үшү уни ки, хәлг имурә ә и кор амбартә даним ‎ҹәлб сохтә. Әри әни кор, әри диҝәр ҝорһойҝә ә хәлг хүштә дәс ‎кумәки расундәниһо гәдүрданә кукһой хәлг имурә Худо борухо ‎сохо, корһошүрә овондлү сохо. Имуш ә һистиһо боҹоруг имурәво ‎бийо ә уһо вә хәлг иму кумәк бошим.‎ ‎ Ҹуһурһо ә битәв ән и тарих әз зивистә диһһой хүштә гуй вә ‎дидәрҝин бирәт, бирә-нәбирәй хүштәрә шәндәт вирихдәт, ҹун хилос ‎сохдәт вә мәҹбур бирәт ә дәс нәрасирәниһо догһо мәскән ҝурдәт, ‎зивисдәт. Урәш ҝуйим ки, һәммәрә имкон нә бири әри вирихтә, ‎әгибәт ән уһо ә иму хуб мәԧлүми. Ә товун тарих иму бәԧзи фактһорә ‎әз шинирәһойму вәҝурдәнимҝә, амбардәки мәԧлүмотһорә әдәйм әз ‎мәнбәһой үзҝә зувунһойҝә вәҝүрдә. Мәҝәр һәлә имоһойиш оморә ‎вәхтү нәрасири ки, тарихчи алимһойму, әдиб вә ‎әдәбийатшүнасһойму ә йә ҹиҝә кӱра бошут, ә пишой хүштә мәгсәд ‎бинүт әри ә зувун ҹуһури йә хубә китоб тарих ҹуһури, әри ‎ԧәйилһойму, ә ԧәрә бийорут? Әлбәтки миданүт.‎ ‎ Ә гиргиниһо, мәħрумийәтиһо, чәтиниһо нәдәниширә ҹуһурһойму ‎ԧәдәтһой динирә һәмишә ҝүрдәт, ә ҹиҝә овурдәт, һәлә сәрзийоди ‎миԧидһорә, шориһорә, зиндәҝуни хүштәрә дийәштәш әри мәԧнолү ‎сохтә ә зивистә диһ хүштә таза ԧәдәтһош ә ԧәрә овурдәт. ‎ ‎ Имоһой ә ихтийоришмурәво войистә йә кәм әз ԧәдәтһой мәһ Нисон ‎ән диһ ҹуһурһой Гүбә әришму ихтилот сохум. Дузи, у ԧәдәтһо әз ‎ԧәмәл оморә рӱз хүштә тә имрӱз, дүврон дәҝиш бирә-бирә үшүш ‎дәҝиш бирәт вә бәԧзи әнуһорә ә имрӱзи зомонә әвәлиһорә хуно ә ‎ҹиҝә овурдә мүмкүн нисти. ‎ ‎ Һәр хунәй ҹуһур әри мәһ Нисону чүтарз ħәзүр имбисторут? Ә вәхт ‎колхуз һәр хунәй колхузчирә әз әрзогһой колхуз бәхш дорәнбүрүт. ‎Әз у бәхшһо йәки ҝәндүм бирәнбу. Әз гәд әну ҝәндүм мивиҹирүт, ‎мидошдүт әри нисонуйи ә ҹиро гоб – ә кәндү. Пишой мәһ нисону и ‎ҝәндүмә имбәрдүт ә йәсийов. Йәсийов имурә сә чум тәкнә(корыто) ‎бу. Пишой нисону и тәкнәһорә тәмиз мисохдут, мишушдут вә ‎сәнгһошүрәш(йәсиһорә - жернова) хуб чичәк мизәрүт, минорүт ‎ħәзүр әри орд миԧиди кәширә. Әзи совойи 5-6 кило ҝәндүм ‎нисонуйирә орд микәшүрүт вә мәчирүт ә гирог ки, бил дүл сокит бу ‎ки, әз ħәмиси ә унҹо һичиш нәдәмунди. Орд нисонуйирәш мәчүрүт ә ‎тәмизә чәйтәнһо, мидошдүт ә хүшҝә ҹиҝә. ‎ ‎ Пишой миԧид нәдәниш ки, һәм фасад, һәмиҝә гәд хунә тәмиз ‎имбистоҝәш, ħүкмән мийосдүт уһорә ҝүл-ҝилов сохтә, ранҝ зәрә. ‎Әри һәммә ԧәйилһо бәхшиш нисонуйи – таза бош-палтар, мәħс вә с. ‎ħүкмән мийост восторә оморә. Ә хунә дәриһо һолов-гилифәрә ‎имбәрдүт ә никәрә ә билогһо мишушдут мийовурдут вә уһорә ‎мәԧәлүмәй миԧид ә хори мидәшәндүт. Һәр хунәрә әз гоб-гиҹог ‎шири-ҝушти совойи әри нисонуйиш ҹиро дәст гобһо имбисто. ‎Гобһој мүсирә: - гәзгуһо, синиһо, тәшт, сову, ҝәфҝирһо, чүклә-кәлә ‎ләгәһо вә с. һәр сал мишушдүт, имбәрдүт әки гәләйчиһо, гәләй ‎мидорүт. Гобһо әз гәләйчи оморә бәгдә уһорә ә кәлә лоҝонһо ә ‎хокистәрово мидушундүт, мишушдүт вә имбәрдүт ә никәрә әри ‎һоголә(кошир) сохтә. Чүтарз? Ә гирогһой никәрә йә чим лугонди ‎фирәһә чоләкиһо вәкәндәнбүрүт вә ә һәммәй ән и ҹиҝәһо әз гәд гум ‎палаша ов гүл мизә мәдиромо. Ә һәчирәво билогһо ԧәмәл ‎овурдәнбүрүт. Ә хори ән и билогһо хүрдә сипирә сәнгләһо(диглә) ‎мидәчүрүт вә әз гәләй оморә гобһорә ә гәд ән и билогһо ов мизәрүт, ‎мийовурдүт ә хунә, әри нисонуйи ħәзүр бирә ҹиҝә уһорә мидошдүт. ‎ ‎ Әри миԧид йә ħофтә мундә сәр миҝүрдүт мәсо(гогол нисонуйи) ‎бурҹундә. Сә-чор кифләт ә йәки кӱра имбисторут ә йә хунә, һәр кәс ‎гәдәр орд хүштәрә мийовурдүт. Мәрдһо ә һоголә бирә гобһо әз ‎билог оморә палаша овәво хәмирә ә муҹ мийовурдүт, хүрдә тикәһо ‎имбӱрүрүт мидорүт әри войәрдә. Ҹойилә ԧәйилһо, ҝәдәһо-духтәрһо ‎булулә гогол войәрдәнбүрүт, йәки гоголә нәхч мизә, йәкийҝә уһорә ә ‎тәбәг ә сәр тәнү имбәрд. Ә сәр тәнү зәнһо ә нуботәво гоголһорә ‎имбурҹундүт. Һәлә умоһойһо ҹуһурһойму бурҹундәнбуһо булулә ‎гоголһой нисонуйирә исәԧәт матсай шмурәйи ҝуфтирәнүт.‎ ‎ Һәр сал мәһ Нисон расирәнки ә дәр-мәħәләһой иҹмоһой ҹуһури әри ‎ԧәйилһош йә вүсәт, фәалийәт вәди имбисто. Тунгол васалирә әри ‎вәнорә, ԧәйилһой һәр мәħәлә әз нуҝмәһ хәйли әвәл ә вишә мурафдүт; ‎һүзүм, шох-шулох вәчирә мийовурдүт. Шәв нуҝмә Һәр мәħәлә ‎тунгол мидоҝосунд вә ԧәйилһо ә пәсә-пишой тунгол кӱрә ‎имбисторут вә әри таза сал Тиройи хубә ловоһо михосдүт. Ә лүвәħ ‎ԧиврийи ә мәһ Нисонәво васал дироморә. Михундут:‎ ‎ Һә имисали, һә имисали,‎ ‎ имишәв кәкүл(сәр-начало) васали.‎ ‎ Һә имисали, һә имисали,‎ ‎ шорә рӱзһой Худә ә васали.‎ ‎ Һә имисали, һә имисали,‎ ‎ хубо нийәтһой Худо әри имисали. ‎ ‎ Һә имисали, һә имисали ‎ әхир чәтиниһойму һә имисали.‎ ‎ вә саир...‎ И ҹиро ловоһорә хүштәни ԧәйилһо бәнд мисохдүт, михундут. ‎Тунгол варастә бәгдә ә һәр хунә әз кузһой аташ тунголи имбәрдүт вә ‎ә тов хунә мидокундүт. Әхири шобот пишой Нисонуйирә – Шоботә ‎ҝодулә йә кәлә миԧидә хуно миҝировундүт. Мәԧәлүмәй миԧид ‎ԧәйилһо таза бош-палтар хүштәрә вокундә, ҝейинмиш ҝәҹинмиш ‎бирә мәдәрафдүт ә пишвоз йәки әри дү йәкирә имборокбу сохтә.‎ ‎ ħофт рӱз Нисону әз сәр бирә бәгдә ә ħәштимүн рӱз(22 Нисон) ‎шәħәнҝум миԧидә ә Ҝовҝил ҝуфтирәнүтһо ԧәдәтово ә рәħ ‎мидокундүт. Шәв ә һәр хунә ә йә гоб орд, кишмиш мидокундут вә ә ‎сәр зувун һәр кәс йә кәм орд мокундут вә ħәмисә ә ԧәрә мийовурдут. ‎ ‎ Чүни мәԧной “ҝовҝил”? Әз шинирәмһо вә әз ԧәйили ә йәрмә ‎мундиһо рӱзһо чү миданүм ихтилот сохтә? Ә Тиройму нүвүстә ‎омори ки Худо ҹәԧмәт хүштәрә әз хориһой Мисрәйим әз галути ә ‎ҝовләйи вәдәбәрдәни вә и ҝовләйи ә сәрбәһәм оморәни ә мәһ ‎хүшәһо(колос). Ә шон ән и ҝовләйи ә 22-јүм Нисон шәħәнҝум ҹойил-‎ҹувунһој ән диһ ҹуһурһо – ҝәдәһо-духтәрһо, нумҝүрдәхунһо, ‎ԧәрүсħәтонһо ә јә бүсәтәво(порядок торжество) әз хунәһо ‎вәдирәморә дәстә миҝүрдүт. И кор сәр миҝүрд әз мәħәләј күдүри вә ‎мичаруст ә дәстәрави(шествие) ә тараф мәħәләј гәрчәји тә хориһој ‎Ҝиснәдиһ. Әри чү тә хорихој Ҝиснәдиһ? Ә у хориһо нәрасирә колхуз ‎ҹуһурһорә “зимизәħмәти” ҝуфтирә әкинһој тәхүли бирәнбу. У ки әз у ‎мәħәләјҝәһош инсонһо мәдирәморүт ә дәстә гәриш имбисторүт, ә ‎әхир и тәдбир ә јә кәлә дәстәрави мичаруст. Һәр сал ә и фӱрм у ‎моһојинә әз Мисрәјим вәдәрафтәрә һәчи ә јәр овурдәнбүрүт. Пәс ҝоф ‎‎“ҝофҝил” чүтарз ԧәмәл омо? Фикир дит, әз Мисрәйим ә тараф ‎Ханаԧән, әз гәрб ә тараф шәрг, әз ԧәводәйи ә ҝил ҝовләйи. Күдүри ‎мәħәлә суй зәрә оморәни ә Мисрәйим, Ҝиснәдиһ суй зәрә оморәни ә ‎Ханаԧән. И кәлә дәстәрави имбисто суйзәрәй ән ҝовләйи ԧивриһо әз ‎Мисрәйим. И ԧәдәтә нум норут дәстәрави “Ҝовләҝили”, јәԧәним ә ‎тараф ҝовләји, зувунә ки әз ҝофә кутәħ сохтә хош оморә “Ҝовҝил”. ‎Ә шон ән и ҝовләйи ки , бирәбу ә мәһ хушәһо, әз әкинһо йә дәстә ‎хушә мичүрүт(әз пәсиһо ә ҹиҝәй әкинһо богһо дәшәндә бәгдә савзә ‎мичүрүт) мийовурдүт ә хунә вә мидәшәндүт ә тов. Шәв ҝовҝил ә тов ‎аташ нәс вәнорәнбүрүт. Дү-сә рӱз бәгдә и савзәһорә имбәрдүт ә кәлә ‎шәхһой никәрәй Гудйол ов мидорүт. Дүврон вә ҹиҝәй зиндәҝуни ‎ҹуһурһо дәҝиш бирә-бирә и ҹиро ԧәдәтһорә ә ҹиҝә овурдә йә чәтин ‎вә йо һич мүмкүн нәс бирә. Ҝәрәки и ҹиро ихтилотһорә йә тарихә ‎хуно әри шывдоһой ҹәԧмәт иму доштә.‎ ‎ Никә салһо, шорә салһо әз сәр сохтә Худо рәħм хүштәрә кәм нә ‎сохо әз сәр ҹәԧмәт хүштә!‎ ‎ Худо ә рӱй Хори саламати овурдә ә ԧәрәй парчоһо шолуми ‎вәнҝәно!‎ ‎ Худо һәммәшмурә борухо сохо!‎ ‎ Әри сабур вә диггәт ишму амбар сог бошит.‎ ‎ Геник Исаков ‎ 24.04.2022‎